Ο Νικηφορος Δικεφαλος Αετος συμβολιζει την κυριαρχια της Ελληνικης Αυτοκρατοριας σε Ανατολη και Δυση.

Ο Γεώργιος Παπασημάκης για την Άλωση

Πέμπτη, 5 Ιανουαρίου 2017

Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

BYZANTIO
Ιωάννου Στουραΐτη
 (απόσπασμα απ το έργο «Θέματα», 2005, Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού)

1. Η ίδρυση των θεμάτων

Ο όρος θέμα αναφέρεται στη νέα στρατιωτική και διοικητική μονάδα της Μεσοβυζαντινής περιόδου υπό την εξουσία ενός στρατηγού, η οποία αντικαθιστά την παλαιότερη οργάνωση των επαρχιών του κράτους.
Η εμφάνιση των θεμάτων τοποθετείται από την πλειονότητα των ερευνητών στο α΄ μισό του 7ου αιώνα. Για τη δημιουργία τους πάντως έχουν διατυπωθεί τρεις βασικές θεωρίες. Η πρώτη, που αποδίδεται στον G.Ostrogorsky,1 υποστηρίζει ότι τα θέματα ιδρύθηκαν κατά την περίοδο του αυτοκράτορα Ηρακλείου (610-641) λίγο πριν ή αμέσως μετά τον πόλεμο κατά των Περσών (620-628) και αποτέλεσαν μια στρατιωτική και διοικητική μεταρρύθμιση του αυτοκράτορα αυτού. Το στράτευμα αναδιοργανώθηκε σε μεγάλες στρατιωτικές μονάδες με την ονομασία θέματα, οι οποίες εγκαταστάθηκαν στη Μικρά Ασία σε διοικητικές ενότητες και έλαβαν το όνομα θέμα, και στις οποίες τόσο η στρατιωτική όσο και η πολιτική διοίκηση πέρασε στα χέρια του επικεφαλής της στρατιωτικής μονάδας, δηλαδή του στρατηγού. Οι στρατιώτες των θεμάτων έλαβαν εκτάσεις γης από την αυτοκρατορική κυβέρνηση στην περιοχή εγκατάστασής τους, τα λεγόμενα στρατιωτικά κτήματα, από τα οποία εξασφάλιζαν τα προς το ζην καθώς και τον οπλισμό τους και τα οποία είχαν δικαίωμα να τα κληροδοτούν στα παιδιά τους. Η άποψη αυτή, η οποία βασίζεται στις αναχρονιστικές αναφορές του όρου θέμα στη Χρονογραφία του Θεοφάνη για την εποχή του Ηρακλείου, έχει αντικρουστεί.2 
Ο Ι. Καραγιαννόπουλος3 διατύπωσε τη δεύτερη θεωρία για την ίδρυση των θεμάτων και αντιπρότεινε μια μακροχρόνια εξέλιξη του θεσμού των θεμάτων, η οποία ξεκινά από την Πρωτοβυζαντινή περίοδο και συγκεκριμένα τον 6ο αιώνα, όπου υπάρχουν τα πρώτα παραδείγματα ένωσης της στρατιωτικής και πολιτικής διοίκησης υπό τον στρατιωτικό επικεφαλής στα εξαρχάτα. Θεωρεί δε ότι, με βάση το γεγονός ότι τα στρατιωτικά κτήματα και κατά συνέπεια ο θεσμός των στρατιωτών-γεωργών μαρτυρείται από τις πηγές μόνο το 10ο αιώνα, η ύπαρξή τους πριν από τα τέλη του 9ου πρέπει να αποκλειστεί. Την άποψη αυτή αμφισβητεί εν μέρει η νεότερη θεωρία σχετικά με την ίδρυση των θεμάτων. Σύμφωνα με το R.J. Lilie,4 η εμφάνιση των θεμάτων πρέπει να τοποθετηθεί στο β΄ τρίτο του 7ου αιώνα και να θεωρηθεί συνέπεια της αραβικής επίθεσης και των νέων συνθηκών που αυτή διαμόρφωσε στο ανατολικό σύνορο της αυτοκρατορίας.
Μετά τις πρώτες μεγάλες ήττες των Βυζαντινών και τις κατακτήσεις των ανατολικών επαρχιών (Συρία, Παλαιστίνη, Μεσοποταμία, Αρμενία) από τους Άραβες από το 634 ως το 640, τα στρατεύματα των περιοχών αυτών υποχώρησαν στη Μικρά Ασία. Ο magister militum per Orientem αποσύρθηκε με τις δυνάμεις του από της περιοχές της Συρίας και της Παλαιστίνης στα εδάφη που θα αποτελούσαν αργότερα το θέμα Ανατολικών, ενώ ο magister militum per Armeniam στις περιοχές του μετέπειτα θέματος Αρμενιακών. Μετά την κατάκτηση και της Αιγύπτου από τους Άραβες το 642, μειώθηκαν αισθητά οι δυνατότητες των Βυζαντινών για αντεπίθεση και ανακατάληψη των χαμένων εδαφών και η στάθμευση των στρατευμάτων στη Μικρά Ασία άρχισε να παίρνει μόνιμη μορφή. Η εμφανής αδυναμία του βυζαντινού στρατού να επιβληθεί των Αράβων στο ανοιχτό πεδίο μάχης και να εμποδίσει την εισβολή των επιδρομέων στα μικρασιατικά εδάφη οδήγησε στο διαμερισμό των στρατιωτών μέσα στις επαρχίες όπου είχαν σταθμεύσει και στη διεξαγωγή μιας αμυντικής μορφής πολέμου που είχε ως προτεραιότητα την απόκρουση των επιδρομών και την αποτροπή απωλειών σε ανθρώπινες δυνάμεις και εδάφη. Η αναδιοργάνωση και μόνιμη εγκατάσταση των βυζαντινών δυνάμεων στα μικρασιατικά εδάφη πρέπει ως τα μέσα της δεκαετίας του 650 να έλαβε οργανωμένη μορφή. Από αυτήν προέκυψαν αρχικά τέσσερις περιοχές στρατιωτικής ευθύνης, που στη συνέχεια ονομάστηκαν θέμα Ανατολικών, θέμα Αρμενιακών, θέμα Οψικίου και θέμα Θρακησίων. Οι δυνάμεις του magister militum per Orientem αποτέλεσαν το θέμα Ανατολικών, ενώ τα στρατεύματα του magister militum per Armeniam το θέμα Αρμενιακών. Στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας στάθμευαν οι δυνάμεις των δύο magister militum Praesentalis, που αποτέλεσαν το θέμα Οψικίου, και του magister militum per Thraciem, που αποτέλεσαν το θέμα Θρακησίων. Οι μονάδες αυτές λειτουργούσαν ως ενίσχυση των δύο συνοριακών μονάδων, ενώ είχαν αναλάβει την άμυνα της Κωνσταντινούπολης και της δυτικής Μικράς Ασίας αντίστοιχα. Αρχικά ο όρος θέμα αναφερόταν στη στρατιωτική μονάδα η οποία είχε ως επικεφαλής ένα στρατηγό και είχε αναλάβει την άμυνα της περιοχής εγκατάστασής της. Με το πέρασμα του χρόνου, πιθανότατα προς τα τέλη του 7ου ή το αργότερο στις αρχές του 8ου αιώνα, η ονομασία αυτή πέρασε και στη στρατιωτική περιφέρεια.
2. Οι στρατιώτες-γεωργοί: θεμελιώδης θεσμός στη λειτουργία των θεμάτων
Στο ζήτημα των στρατιωτών-γεωργών και των στρατιωτικών κτημάτων υπήρξε μια εξίσου μακροχρόνια εξέλιξη, που ξεκίνησε στο β΄ μισό του 7ου αιώνα και ολοκληρώθηκε τον 10ο. Μετά την εγκατάσταση των στρατιωτών στα μικρασιατικά εδάφη και με αφορμή τα σοβαρά οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε το κράτος, λόγω των πολέμων και των απωλειών εδαφών στο α΄ μισό του 7ου αιώνα,5 άρχισε η διαδικασία της σύνδεσής τους με τη γη στην οποία ήταν εγκατεστημένοι. Η μακρά παραμονή των στρατιωτών σε ένα μέρος εξαιτίας της αμυντικής μορφής του πολέμου εναντίον των Αράβων ευνοούσε την σύνδεσή τους με τον ντόπιο πληθυσμό και συνεπώς την επένδυση των χρημάτων που κέρδιζαν από τη στρατιωτική υπηρεσία στην αγορά γης. Μια τέτοια επένδυση πρέπει να αντιμετωπίστηκε εξαρχής θετικά από την αυτοκρατορική κυβέρνηση, καθώς με αυτόν τον τρόπο ένα μεγάλο μέρος της καλλιεργήσιμης γης, το οποίο λόγω της μείωσης του πληθυσμού τον 7ο αιώνα (πόλεμοι, επιδημίες) παρέμενε ανεκμετάλλευτο, θα καλλιεργούνταν και πάλι και θα απέδιδε φορολογικά έσοδα στο κράτος. Εν καιρώ πρέπει το κράτος να προχώρησε και στην παραχώρηση ή πώληση γης στους στρατιώτες με σκοπό τη δημιουργία στρατιωτών, οι οποίοι δε θα πληρώνονταν πλέον τακτικά για τις στρατιωτικές τους υπηρεσίες, αλλά θα κάλυπταν σε μεγάλο μέρος τις ανάγκες τους από την καλλιέργεια της γης τους. Οι στρατιώτες αυτοί δεν ήταν πλέον επαγγελματίες, καθώς, ως συνέπεια της ιδιότητας του στρατιώτη-γεωργού, δεν υπηρετούσαν ενεργά όλο το χρόνο αλλά μόνο την περίοδο των επιχειρήσεων και ανάλογα με τις ανάγκες που προέκυπταν. Οι απαρχές της διαδικασίας σύνδεσης των στρατιωτών με τη γη πρέπει να τοποθετηθούν ήδη στα μέσα του 7ου αιώνα, ενώ η εξέλιξή της διήρκεσε πάνω από δύο αιώνες και ολοκληρώθηκε τον 10ο αιώνα με τη δημιουργία των λεγόμενων στρατιωτικών κτημάτων, που ήταν συνδεδεμένα με τη στρατιωτική θητεία και προστατεύονταν από την αυτοκρατορική νομοθεσία, καθώς παραχωρούνταν επίσημα από το κράτος. Οι συνθήκες του β΄ μισού του 7ου αιώνα (οικονομικά προβλήματα και μονιμότητα των στρατιωτών σε ένα μέρος) ευνοούν την εκτίμηση ότι ήδη στις αρχές του 8ου αιώνα το μεγαλύτερο μέρος των θεματικών στρατιωτών δεν ήταν επαγγελματίες, αλλά στρατιώτες-γεωργοί.
3. Τα θέματα κατά τον 7ο αιώνα
Τα πρώτα τέσσερα στρατιωτικά θέματα, Ανατολικών, Αρμενιακών, Οψικίου και Θρακησίων, καθώς και το ναυτικό θέμα Καραβησιάνων καταγράφονται από τις πηγές στο β΄ μισό του 7ου αιώνα. Η αναδιοργάνωση του στρατεύματος σε θέματα, που προέκυψε στη βάση των νέων συνθηκών που ίσχυσαν στην Εγγύς Ανατολή μετά την εμφάνιση και την εξάπλωση των Αράβων, είχε ως βασικό στόχο την αποτελεσματική άμυνα απέναντι στις συνεχείς επιδρομές του νέου αντιπάλου, που σκοπό είχαν την κατάληψη της Μικράς Ασίας και την κατάλυση της αυτοκρατορίας.6 Στο πλαίσιο αυτού του στόχου το θέμα Ανατολικών ανέλαβε την άμυνα ενάντια στους από τη Συρία και Παλαιστίνη επιτιθέμενους Άραβες, ενώ το θέμα Αρμενιακών αντιμετώπιζε τις επιδρομές των Αράβων της Μεσοποταμίας. Το θέμα Οψικίου αποτελούσε τις δυνάμεις εκστρατείας του αυτοκράτορα, ενώ παράλληλα ήταν υπεύθυνο για την άμυνα των περιοχών στις οποίες ήταν εγκατεστημένο (δηλ. κεντρική και βορειοδυτική Μικρά Ασία) και της Κωνσταντινούπολης.7 Το θέμα Θρακησίων ανέλαβε την άμυνα της δυτικής Μικράς Ασίας, ενώ επικουρούσε και τα συνοριακά θέματα στην αντιμετώπιση των επιδρομέων. Υπό το θέμα Καραβησιάνων τέλος, που περιελάμβανε τη νοτιοδυτική μικρασιατική ακτή και τα νησιά του Αιγαίου Πελάγους, οργανώθηκε ο επαρχιακός στόλος της αυτοκρατορίας. Η οργάνωση του θέματος αυτού πρέπει να τοποθετηθεί μετά το 650, όταν οργανώθηκε και δραστηριοποιήθηκε ο αραβικός στόλος στη νοτιοανατολική Μεσόγειο.
Η εξάπλωση των θεμάτων στα ευρωπαϊκά εδάφη της αυτοκρατορίας φαίνεται ότι ξεκίνησε στο γ΄ τέταρτο του 7ου αιώνα. Το πρώτο ευρωπαϊκό θέμα ήταν το θέμα Θράκης, το οποίο χρονολογείται περίπου στο έτος 680.8 Η οργάνωσή του από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Δ΄ (668-685) αποσκοπούσε πιθανότατα στην καλύτερη άμυνα της πρωτεύουσας ενάντια στους πρόσφατα εγκατεστημένους ΒΑ της Βαλκανικής χερσονήσου Βούλγαρους.9 Στα τέλη του 7ου αιώνα (698) τοποθετείται και η ίδρυση του θέματος Ελλάδος, αλλά και η δημιουργία από το θέμα Καραβησιάνων του θέματος Κιβυρραιωτών, καθώς και η οργάνωση του θέματος Σικελίας στην Ιταλία…
4. Διάσπαση των μεγάλων θεμάτων και διεύρυνση του θεσμού μετά τον 8ο αι.
Κατά τον 9ο αιώνα σημειώθηκε πολλαπλασιασμός των θεμάτων στις βαλκανικές περιοχές της αυτοκρατορίας και συγκεκριμένα στον σημερινό ελλαδικό χώρο. Το 802 καταγράφεται η ίδρυση του θέματος Μακεδονίας στα εδάφη της σημερινής δυτικής Θράκης, το 809 η δημιουργία του θέματος Κεφαλληνίας, το 811 του θέματος Πελοποννήσου και το 824 του θέματος Θεσσαλονίκης.
Με την άνοδο της δυναστείας του Αμορίου στον θρόνο το 820 αρχίζει η αλλαγή του θεματικού συστήματος στη Μικρά Ασία, που χαρακτηρίστηκε από τη διάσπαση των παλαιών μεγάλων θεμάτων σε μικρότερα, ενώ παράλληλα συνεχίστηκε και η δημιουργία νέων θεμάτων στις βαλκανικές περιοχές. H σμίκρυνση των μικρασιατικών θεμάτων, η οποία σήμανε τη γεωγραφική εξομοίωσή τους με τις επαρχίες της πολιτικής διοίκησης αποτέλεσε το βασικό βήμα προς την ολοκλήρωση των θεμάτων ως διοικητικών ενοτήτων, όπου η πολιτική και στρατιωτική διοίκηση ήταν ενιαία και συγκεντρωμένη πλήρως υπό το στρατηγό. Η εξέλιξη αυτή όμως, ταυτόχρονα με την ενίσχυση της θέσης των στρατηγών μέσα στα θέματά τους, σήμανε την πολιτική αποδυνάμωσή τους και την υποβάθμιση του ρόλου τους στο στράτευμα. Από τον 9ο αιώνα και εξής οι στρατηγοί των θεμάτων παύουν σταδιακά να επηρεάζουν τις πολιτικές εξελίξεις στην Κωνσταντινούπολη, καθώς και να εμφανίζονται ως επικεφαλής του στρατού εν εκστρατεία. Το ρόλο αυτόν αναλαμβάνει πλέον ο δομέστικος των σχολών, δηλαδή ο επικεφαλής των αυτοκρατορικών ταγμάτων της Κωνσταντινούπολης, τα οποία αποκτούν περίοπτη θέση στο στράτευμα ως επίλεκτη και βασική δύναμη κρούσης.
Κατά τον 9ο αιώνα εμφανίζεται και μια νέα στρατιωτική διοικητική ενότητα, η κλεισούρα. Οι κλεισούρες ήταν ορεινές διαβάσεις, οι οποίες οργανώθηκαν στα πρότυπα των θεμάτων με πολύ μικρότερη έκταση όμως. Τα εδάφη της κλεισούρας τέθηκαν υπό τον έλεγχο του κλεισουράρχη με σκοπό την καλύτερη οργάνωση της άμυνας των ορεινών περασμάτων, από όπου επέδραμαν οι εχθροί των Βυζαντινών στη Μικρά Ασία. Οι περιοχές του Χαρσιανού, της Καππαδοκίας και της Σελευκείας είχαν οργανωθεί σε κλεισούρες πριν από την ανύψωσή τους σε θέματα.
5. Το θέμα ως διοικητική ενότητα
Για την ολοκλήρωση της μακροχρόνιας διαδικασίας της εξέλιξης των θεμάτων σε διοικητικές μονάδες κατά τον 9ο και 10ο αιώνα λαμβάνουμε αρκετές πληροφορίες από τις πηγές10 της περιόδου αυτής, οι οποίες διαφωτίζουν σε μεγάλο βαθμό τη διοικητική και στρατιωτική δομή της διοικητικής ενότητας θέμα. Το θέμα ήταν συνήθως διαιρεμένο σε δύο ως τέσσερις τούρμες, ανάλογα με την έκτασή του, στις οποίες επικεφαλής ήταν ο τουρμάρχης. Οι τούρμες ήταν υποδιαιρέσεις τόσο της στρατιωτικής μονάδας θέμα, όσο και της διοικητικής ενότητας θέμα. Η στρατιωτική μονάδα τούρμα χωριζόταν με τη σειρά της σε δρούγγους με επικεφαλής έναν δρουγγάριο, και οι δρούγγοι σε βάνδα με επικεφαλής έναν κόμη. Επικεφαλής τόσο της στρατιωτικής όσο και της πολιτικής διοίκηση του θέματος ήταν ο στρατηγός, ο οποίος διοριζόταν συνήθως για διάστημα 3-4 χρόνων. Η πολιτική διοίκηση του θέματος ήταν συγκεντρωμένη στην έδρα του στρατηγού, δηλαδή την πρωτεύουσα του θέματος. Οι βασικοί πολιτικοί υφιστάμενοι του στρατηγού, οι οποίοι προέρχονταν από τις κεντρικές υπηρεσίες της Κωνσταντινούπολης, ήταν οι εξής: ο πραίτωρ ή κριτής του θέματος, ο οποίος οποίος αναλάμβανε μαζί με το στρατηγό την εκδίκαση αστικών και ποινικών υποθέσεων· ο χαρτουλάριος, ο οποίος κρατούσε τους καταλόγους των στρατιωτών και λογοδοτούσε στο λογοθέσιο του στρατιωτικού·11 ο πρωτονοτάριος, υπεύθυνος για την πολιτική διοίκηση και τη συλλογή των φόρων σε είδος, που αφορούσαν την τροφοδοσία του στρατού, ο οποίος υπαγόταν στο σέκρετο του σακελλίου: οι διοικηταί, εξισωταί και επόπται, οι οποίοι ανήκαν στο λογοθέσιο του γενικού και ήταν αρμόδιοι για την απογραφή της γης, τον καθορισμό και τη συλλογή του έγγειου φόρου.
Η νομοθεσία των βυζαντινών αυτοκρατόρων το 10ο αιώνα για την προστασία των λεγόμενων στρατιωτικών κτημάτων αποτελεί τη βασικότερη πηγή για την ολοκλήρωση του θεσμού του στρατιώτη-γεωργού στο πλαίσιο του θέματος.12 Τα στρατεύματα των θεμάτων, τα οποία το 10ο αιώνα αριθμούσαν από 4.000 ως 15.000 άνδρες, αποτελούνταν εν μέρει από επαγγελματίες στρατιώτες, οι οποίοι ήταν εγκατεστημένοι στην έδρα του στρατηγού, καθώς και στις στρατηγικής σημασίας πόλεις-φρούρια του θέματος και ήταν πάντοτε σε ετοιμότητα, και εν μέρει από στρατιώτες-γεωργούς, οι οποίοι ήταν εγκατεστημένοι σε κτήματα που τους είχε παραχωρήσει η αυτοκρατορική κυβέρνηση με την υποχρέωση της παροχής στρατιωτικής υπηρεσίας.13 Τα κτήματα αυτά ήταν καταχωρημένα στους στρατιωτικούς καταλόγους και ο ιδιοκτήτης τους απαλλασσόταν από έκτακτες φορολογίες με την υποχρέωση να συντηρεί έναν πολεμικό ίππο και τον οπλισμό ενός στρατιώτη. Σε περίπτωση κλήσης του για την παροχή στρατιωτικών υπηρεσιών ο κάτοχος του στρατιωτικού κτήματος έπρεπε να παρουσιαστεί ο ίδιος και να προσφέρει αμισθί τις υπηρεσίες του ή σε περίπτωση αδυναμίας να ασκήσει τα καθήκοντά του έπρεπε να καταβάλει το αντίστοιχο ποσό, που αναλογούσε στην πρόσληψη ενός μισθοφόρου. Η υποχρέωση της στρατιωτικής υπηρεσίας ήταν κληρονομική, καθώς δεν ήταν συνδεδεμένη με το άτομο αλλά με τη γη. Οι στρατιώτες-γεωργοί, όπως γίνεται εύκολα κατανοητό, δεν βρίσκονταν σε πλήρη ετοιμότητα όλο το χρόνο, όπως οι επαγγελματίες στρατιώτες, αλλά κατά κύριο λόγο κατά την περίοδο των επιχειρήσεων (άνοιξη ως φθινόπωρο).
6. Η εξέλιξη των θεμάτων τον 10ο αιώνα
Η αύξηση του αριθμού των μικρασιατικών θεμάτων συνεχίστηκε στο α΄ μισό του 10ου αιώνα, με τη δημιουργία νέων θεμάτων σε εδάφη που ανακατέλαβαν οι Βυζαντινοί στο ανατολικό σύνορο. Έτσι το 911 ιδρύονται το θέμα Μεσοποταμίας και το θέμα Σεβαστείας και το 916 το θέμα Λυκανδού. Το 934 δημιουργήθηκε το θέμα Σελευκείας στα ανατολικά του θέματος Ανατολικών και το 949 το θέμα Χαρπεζικίου. Τέλος το 961 ξαναδημιουργήθηκε το θέμα Κρήτης μετά την ανακατάληψη της νήσου από το δομέστικο των σχολών της ανατολής Νικηφόρο Φωκά, ενώ το 965 δημιουργήθηκε το θέμα Κύπρου μετά την προσάρτηση της νήσου από τους Βυζαντινούς.
Από τα μέσα του 10ου αιώνα αρχίζει με αργά αλλά σταθερά βήματα ο κατακερματισμός των συνοριακών μικρασιατικών θεμάτων, ο οποίος συνδέεται άμεσα με τον υποβιβασμό του στρατιωτικού ρόλου του θέματος.14 Τα νέα μικρά θέματα είχαν ως κέντρο μια πόλη-κάστρο και διέθεταν μικρό αριθμό πεζών στρατιωτών. Τα θέματα αυτά είχαν πρωταρχικά αμυντικό χαρακτήρα, καθώς οι πεζοί στρατιώτες τους διασπαρμένοι στο σύνορο μπορούσαν να εμποδίσουν με επιτυχία τις εισβολές των Αράβων. Η στρατιωτική μεταρρύθμιση του Νικηφόρου Β΄ Φωκά (963-969),15 που οδήγησε στη δημιουργία των δουκάτων στο ανατολικό σύνορο της αυτοκρατορίας, σε συνδυασμό με τον πολλαπλασιασμό των στρατηγών των πόλεων-κάστρων,16 ολοκλήρωσε το στρατιωτικό αλλά και διοικητικό υποβιβασμό του θέματος. Οι διοικήσεις των δουκών ή κατεπάνω βασίστηκαν στον πολλαπλασιασμό του αριθμού των ταγμάτων και κατά συνέπεια των επαγγελματιών στρατιωτών στο στράτευμα. Ο δούκας ή κατεπάνω είχε την εποπτεία μιας ευρύτερης περιοχής με την ονομασία δουκάτο ή κατεπανάτο, η οποία περιελάμβανε περισσότερα θέματα, γεγονός που σήμανε την περαιτέρω αποδυνάμωση των στρατηγών των θεμάτων. Στην έδρα του δούκα ή κατεπάνω ήταν εγκατεστημένες μονάδες των αυτοκρατορικών ταγμάτων, ο αριθμός των οποίων κατά τη διάρκεια του 10ου αιώνα πολλαπλασιάστηκε. Τα τάγματα αυτά λειτουργούσαν επικουρικά στην άμυνα του συνόρου από τους στρατιώτες των θεμάτων, όταν οι τελευταίοι δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν μόνοι τους τον εχθρό, ενώ έδιναν και τη δυνατότητα στους επικεφαλής τους να προχωρήσουν σε επιθετικές επιχειρήσεις χωρίς να χρειαστεί να περιμένουν ενισχύσεις από την Κωνσταντινούπολη. Το σύστημα των δουκάτων ή κατεπανάτων ξεκίνησε από τη Μικρά Ασία, αλλά σύντομα, πιθανόν από τα χρόνια της βασιλείας του Ιωάννη Τσιμισκή (969-976), επεκτάθηκε στα βαλκανικά εδάφη και στις ιταλικές κτήσεις της αυτοκρατορίας.
7. Η παρακμή του θεματικού θεσμού και η εξάλειψη των θεμάτων
Ο περιορισμός του στρατηγού στον έλεγχο μιας πολύ μικρότερης εδαφικής έκτασης με κέντρο ένα κάστρο από τον ύστερο 10ο αιώνα σήμανε τον περιορισμό τόσο της πολιτικής του δύναμης, η οποία σταδιακά πέρασε στα χέρια των πολιτικών αξιωματούχων του θέματος, όσο και της στρατιωτικής, καθώς είχε πλέον υπό τις διαταγές του έναν πολύ μικρότερο αριθμό στρατιωτών. Από το γ΄ τέταρτο του 10ου αιώνα οι δούκες ή κατεπάνω ήλεγχαν το σύνολο των δυνάμεων της περιφέρειάς τους, ενώ τον 11ο αιώνα αποκτούν και πολιτικές εξουσίες. Την περίοδο αυτή ο στρατηγός χάνει και τον έλεγχο της πολιτικής διοίκησης του θέματος, καθώς ο κριτής ή πραίτωρ θεωρείται πλέον ο πολιτικός διοικητής των περιορισμένης εδαφικής έκτασης θεμάτων, ο οποίος ασκεί τη δικαστική εξουσία και ελέγχει την είσπραξη των φόρων.17 Οι εξελίξεις αυτές σε στρατιωτικό και πολιτικό επίπεδο είχαν ως αποτέλεσμα από τα μέσα του 11ου αιώνα να εξαλειφθούν σταδιακά οι αναφορές των πηγών σε στρατηγούς θεμάτων. Από την εποχή αυτή τα θέματα δήλωναν πλέον γεωγραφικές περιφέρειες με ενιαία δικαστική και οικονομική εξουσία συγκεντρωμένη συνήθως στα χέρια του κριτή ή πραίτωρα.18
Σε στρατιωτικό επίπεδο οι προσπάθειες των βυζαντινών αυτοκρατόρων κατά τον 10ο αιώνα να προστατεύσουν νομοθετικά τη μικρή ιδιοκτησία και κατ’ επέκταση το θεσμό του στρατιώτη-γεωργού, που αποτελούσε τη βάση του θεματικού στρατού, φαίνεται ότι δε στάθηκαν αρκετές για να εμποδίσουν τη σταδιακή εξαφάνιση των στρατιωτικών κτημάτων, τα οποία περνούσαν στην κατοχή των μεγαλοϊδιοκτητών γης.19 Η εξέλιξη αυτή σε συνδυασμό με τις ανάγκες της επιθετικής πολιτικής της αυτοκρατορίας, η οποία απαιτούσε τη δημιουργία περισσότερων μονάδων επαγγελματιών στρατιωτών, που ανταποκρίνονταν καλύτερα στις ανάγκες των μακρινών και μακροχρόνιων εκστρατειών, οδήγησε στον πλήρη υποβιβασμό των θεμάτων σε σχέση με τα τάγματα. Οι επιδρομές νέων εχθρών στα Βαλκάνια (Πετσενέγκοι) και στη Μικρά Ασία (Σελτζούκοι Τούρκοι) τον 11ο αιώνα ολοκλήρωσαν τη διάλυση της βασισμένης στα θέματα στρατιωτικής δομής της αυτοκρατορίας. Την περίοδο αυτή πολλαπλασιάζεται ο αριθμός των ταγμάτων, τα οποία αποτελούνταν πλέον σε μεγάλο βαθμό και από ξένους μισθοφόρους.20
Η πλήρης διάλυση του θεσμού των θεμάτων επήλθε τον 12ο αιώνα, ο όρος ωστόσο συνέχισε να χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει οικονομικές γεωγραφικές ενότητες και κατά την Ύστερη Βυζαντινή περίοδο.21


ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Ostrogorsky, G., Geschichte des Byzantinischen Staates (München 1952)  [Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους Β΄ (Αθήνα 1981), σελ. 163-165].
2. Karayannopoulos, I., Die Entstehung der byzantinischen Themenordnung (München 1959), σελ. 16· Lilie, R.J., Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber, Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jahrhundert (Miscellanea Byzantina Monacensia 22, München 1976), σελ. 29-30.
3. Karayannopoulos, I., Die Entstehung der byzantinischen Themenordnung (München 1959).
4. Lilie, R.J., Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber, Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jahrhundert (Miscellanea Byzantina Monacensia 22, München 1976), σελ. 287-321. Του ιδίου, “Die zweihundertjährige Reform. Zu den Anfängen der Themenorganisation im 7. und 8. Jahrhundert”, Byzantinoslavica 45 (1984), σελ. 32-39.
5. Για την εμφάνιση των στρατιωτών-γεωργών παράλληλα με το έργο του Lilie βλ. Hendy, M.F., Studies in the Byzantine monetary economy c. 300-1450 (Cambridge 1985), σελ. 634-640· Haldon, J.F., Recruitment and conscription in the byzantine Army c. 550-950 (Wien 1979), σελ. 66-79. Του ιδίου, Byzantium in the seventh century – the transformation of a culture (Cambridge 1991), σελ. 244-251.
6. Lilie, R.J., Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber, Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jahrhundert (Miscellanea Byzantina Monacensia 22, München 1976), σελ. 83-85.
7. Η λειτουργία του θέματος Οψικίου ως στρατού εκστρατείας του αυτοκράτορα περιορίστηκε πολύ καθ’ όλη τη διάρκεια του β΄ μισού του 7ου αιώνα από το μεγάλο αριθμό των αραβικών επιδρομών, οι οποίες συχνά έφθαναν βαθιά στο εσωτερικό και ως τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας, με αποτέλεσμα να καθηλώνουν τους στρατιώτες του θέματος αυτού στην περιοχή εγκατάστασής τους. Για τη λειτουργία του Οψικίου στο πλαίσιο της θεματικής οργάνωσης βλ. Haldon, J.F., Byzantine Praetorians, (Poikila Byzantina 3, Bonn 1984), σελ. 207-209.
8. Για τη χρονολόγηση των θεμάτων βλ. Haldon, J.F., Warfare, State and Society, in the Byzantine World 565-1204 (London 1999), σελ. 86-87.
9. Η αποτυχημένη εκστρατεία του Κωνσταντίνου Δ΄ κατά των Βουλγάρων του Ασπαρούχ οδήγησε στη συνθήκη του 681 και στην εγκατάστασή τους νοτιότερα σε βυζαντινά εδάφη ανάμεσα στο Δούναβη και τον Αίμο. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Μ., Οι βαλκανικοί λαοί κατά τους μέσους χρόνους (Θεσσαλονίκη 1992), σελ. 96-98.
10. Οι κυριότερες πληροφορίες προέρχονται από το έργο του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου Περί θεμάτων και από τα πολυάριθμα Τακτικά της περιόδου αυτής, δηλαδή εγχειρίδια που αφορούσαν την πολεμική τακτική, καθώς και την πολιτική και στρατιωτική οργάνωση των Βυζαντινών, βλ. κατάλογο πηγών.
11. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Μ., «Η ανόρθωση» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους Η΄ (Αθήνα 1979), σελ. 168.
12. Για τις νεαρές των βυζαντινών αυτοκρατόρων περί στρατιωτικών κτημάτων βλ. Ius Graecoromanum, επιμ. J.P. Zepos, I (Athens 1931 – Aalen 1962)· Svoronos N., “Société et organisation intérieure dans l’ empire byzantin au XIe siecle: les principaux problèmes”στο Etudes sur l’ organisation intérieure, la société et l’ économie de l’ Empire byzantin (Variorum Reprints, London 1973), ΙΧ, σελ. 1-17· Lemerle, P., The Agrarian History of Byzantium, from the origins to the twelfth century. The sources and problems (Galway 1970)· Kaplan, M., Les homes et la terre a Byzance du VIe au XIe siècle. Propriété et exploitation du sol (Paris 1992).
13. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Μ., Παρακμή και πτώση του θεματικού θεσμού (Θεσσαλονίκη 1985), σελ. 110-121.
14. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Μ., Παρακμή και πτώση του θεματικού θεσμού (Θεσσαλονίκη 1985), σελ. 56.
15. Kühn, H.J., Die byzantinische Armee im 10. und 11. Jahrhundert (Wien 1991), σελ. 123-135.
16. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Μ., Παρακμή και πτώση του θεματικού θεσμού (Θεσσαλονίκη 1985), σελ. 57-78.
17. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Μ., Παρακμή και πτώση του θεματικού θεσμού (Θεσσαλονίκη 1985), σελ. 85-89.
18. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Μ., Παρακμή και πτώση του θεματικού θεσμού (Θεσσαλονίκη 1985), σελ. 96-102.
19. Fine, J.V.A., “Basil II and the decline of the Theme System”, Studia slavico-byzantina et medievalia Europensia, I (Ivan Duijcev Center for Slavo-Byzantine Studies, Sofia 1989), σελ. 44-47.
20. Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Μ., Παρακμή και πτώση του θεματικού θεσμού (Θεσσαλονίκη 1985), σελ. 144-148.
21. Kazhdan, A., βλ. λ. “Theme”, The Oxford Dictionary of Byzantium (Oxford – New York 1991), σελ. 2035.
http://www.enromiosini.gr/arthrografia/%CE%B7-%CE%B4%CE%B9%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%B7-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B9%CF%89%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%B7-%CE%BF%CF%81%CE%B3%CE%B1%CE%BD%CF%89%CF%83/

Δημοσίευση σχολίου
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...